Academi Sawyl

Sawyl Academy, photographed about 1935.  It has since been upgraded and painted.

Academi Sawyl, mean llun o oddeutu 1935.  Mae wedi’i huwchraddio a’i phaentio ers hynny.

Mae Academi Sawyl yn sefyll ar ffordd y bryn rhwng yr Angel Inn a Chapel Shiloh.  Mae carreg wedi’i hysgythru ar yr wyneb yn dweud “Sawyl Academy, 1884, J E.”

“J E” yw Jonah Evans.  Daeth i Lansawel ym 1866 fel pregethwr a bu’n gwasanaethu am lawer o flynyddoedd fel llywodraethwr ysgol. Ym 1875 penderfynodd nad oedd yr ysgol o fudd i’r disgyblion mwyaf abl a chafodd y syniad o ddechrau ysgol ramadeg, i baratoi’r myfyrwyr gorau ar gyfer y weinidogaeth. Roedd yr ysgol wedi dechrau yn festri’r eglwys, adeilad cerrig bach ar wahân ger y giât, sy’n dal i sefyll heddiw ond mae’n adfeiliedig gyda neb yn gofalu amdano. Erbyn 1869, roedd yr ysgol wedi symud i Neuadd y Dref (yr Hen Lys heddiw) yng nghanol y pentref. Ym mis Mai 1875, heb fod yn hir cyn adeiladu’r adeilad ysgol presennol, agorodd Jonah Evans ei ysgol

St Sawyls Church Vestry

Festri Eglwys Sant Sawyl, fel y mae heddiw.

ramadeg yn festri’r eglwys  – roedd ei fyfyrwyr yn ychydig mewn nifer ac yn fwy addas ar gyfer y lle – ac roedd enw da gan yr ysgol ramadeg. Wrth gwrs roedd yr eglwys yn Anglicanaidd ac roedd Jonah Evans yn bregethwr anghydffurfiol pwerus. Rhaid ei fod wedi profi gwrthdaro â’i “landlord” y ficer sawl tro, ond y stori yw mai gwahaniaethau gwleidyddol, nid rhai crefyddol, a’i wnaeth yn amhosib i’r ysgol aros yn y festri. Roedd y ficer ar y pryd yn geidwadol iawn ac roedd Jonah Evans yn rhyddfrydwr cryf.  Pan enillodd yr ymgeisydd Rhyddfrydol yn y ward, canodd un o gefnogwyr Jonah Evans gloch yr eglwys, gan wylltio’r ficer a dod â thenantiaeth yr ysgol ramadeg i ben.

Jonah Evans

Jonah Evans

Roedd Jonah Evans eisoes wedi codi’r arian i dalu gweddill dyled Capel Shiloh ar ôl iddo gael ei gwblhau ym 1870.  (Er ei fod yn cael ei gysylltu’n agos â’r capel – ac yn pregethu yno’n aml – nid oedd erioed yn weinidog arno. Y Parch Evan Jones o Grugybar oedd hwnnw, a phan fu ymddeol ym 1877, fe’i olynwyd gan Mr D B Richards o Lansawel.)   Dywedwyd bod Jonah Evans yn ddyn hawddgar a chyfeillgar, er ei fod yn edrych yn llym yn ei lun. Aeth ati i gael yr arian i adeiladu Academi Sawyl, a gwblhawyd ym 1886.  Mae ar draws y ffordd o’r capel, a dyna oedd ei gartref hefyd. Parhaodd i gynhyrchu myfyrwyr ardderchog am ddeng mlynedd arall tan ei farwolaeth sydyn ym 1896,  wrth gerdded i angladd ei frawd yng nghyfraith. 55 oed yn unig ydoedd. Erbyn hyn, yn dilyn Deddf Addysg 1870, addysg y wladwriaeth oedd y norm a daeth Academi Sawyl  yn dŷ preifat.

Roedd merch Jonah Evans, Mrs Elizabeth Morgan, yn byw yno am sawl blwyddyn. Yn ystod ei blynyddoedd olaf, daeth ei nith, Dorothy Evans, merch mab Jonah, Tom Eli Evans, i fyw gyda hi. Roedd Dorothy Evans yn bianydd medrus ac yn bersonoliaeth gynnes a bywiog. Roedd yn ffrindiau pennaf gyda’i chymydog drws nesaf, Sadie Jones a phan fu farw, aeth y tŷ i Sadie, ac mae nawr yn eiddo i fab Sadie, Alun.